Praca w niedziele i �wi�ta - Biblioteka Prawa Pracy

Wst�p

W tre�ci nin. punktu przedstawiono regulacje ustawowe dotycz�ce dni wolnych od pracy (niedziel i �wi�t). Omówiono ponadto przepisy k.p. ustanawiaj�ce zakaz pracy w niedziele i �wi�ta oraz okoliczno�ci, w których taka praca jest dopuszczalna.

Niedziele i �wi�ta - dni ustawowo wolne od pracy

W rozumieniu art. 1519 § 1 k.p. dniami wolnymi od pracy s� niedziele i �wi�ta okre�lone w przepisach o dniach wolnych od pracy. W powy�szej kwestii k.p. odwo�uje si� zatem do regulacji zawartych w ustawie z dn. 18.01.1951 r. o dniach wolnych od pracy (Dz.U. Nr 4, poz. 28, z pó�n. zm.). W art. 1 wymienionej ustawy wyszczególniono �wi�ta pa�stwowe i religijne uznane za dni wolne od pracy oraz niedziele. W poni�szej tabeli podano dni wolne od pracy oraz odpowiadaj�ce im daty w roku 2012.

Tab. 1

Dni wolne od pracy w roku 2012

Wyszczególnienie
Dzie� wolny od pracy	Dzie� i miesi�c wyst�pienia dnia wolnego
Nowy Rok	1 stycznia (niedziela)
�wi�to Trzech Króli	6 stycznia (pi�tek)
pierwszy dzie� Wielkiej Nocy	8 kwietnia (niedziela)
drugi dzie� Wielkiej Nocy	9 kwietnia (poniedzia�ek)
�wi�to Pracy	1 maja (wtorek)
�wi�to Narodowe Trzeciego Maja	3 maja (czwartek)
pierwszy dzie� Zielonych �wi�tek	27 maja (niedziela)
dzie� Bo�ego Cia�a	7 czerwca (czwartek)
Wniebowzi�cie Naj�wi�tszej Maryi Panny	15 sierpnia (�roda)
Wszystkich �wi�tych	1 listopada (czwartek)
Narodowe �wi�to Niepodleg�o�ci	11 listopada (niedziela)
pierwszy dzie� Bo�ego Narodzenia	25 grudnia (wtorek)
drugi dzie� Bo�ego Narodzenia	26 grudnia (�roda)
niedziele	wg rachuby kalendarzowej

Nale�y doda�, �e oprócz powy�ej wymienionych dni wolnych od pracy (maj�cych powszechnie obowi�zuj�cy charakter), niektóre grupy zawodowe korzystaj� z dodatkowych dni wolnych, tzw. �wi�t bran�owych. Dotyczy to m.in. pracowników o�wiaty, którzy w dniu 14 pa�dziernika ka�dego roku obchodz� Dzie� Edukacji Narodowej. Zgodnie z art. 74 ustawy z dn. 26.01.1982 r. - Karta Nauczyciela (t. jedn. Dz.U. z 2006 r. Nr 97, poz. 674, z pó�n. zm.) dzie� ten uznaje si� za �wi�to wszystkich pracowników o�wiaty i jest wolny od zaj�� lekcyjnych. Ponadto w przepisach zak�adowego prawa pracy (u.z.p., regulamin pracy) pracodawca mo�e ustali� inne dni wolne od pracy, ni� to przewiduje ustawa z dn. 18.01.1951 r.

Dniami wolnymi od pracy nie s� natomiast dwa �wi�ta ustanowione w 2005 r., a mianowicie Dzie� Solidarno�ci (31.08.) oraz Dzie� Papie�a Jana Paw�a II (16.10.). Wymienione �wi�ta nie zosta�y w��czone do katalogu dni wolnych od pracy zawartego w ustawie z dn. 18.01.1951 r. i w zwi�zku z tym nale�y je traktowa� jako dni robocze.

Definicja pracy w niedziel� i �wi�to

Przepisy k.p. (art. 1519 § 2 k.p.) definiuj� prac� w niedziel� i �wi�to jako wykonywan� mi�dzy godzin� 6.00 w tym dniu a godzin� 6.00 w nast�pnym dniu. Dopuszczalne jest jednocze�nie ustalenie przez pracodawc� innych godzin, je�eli wynika to z potrzeby zapewnienia normalnego toku pracy. W przypadku gdy pracodawca wprowadza inne okresy pracy w niedziele i �wi�ta ni� to wynika z art. 1519 § 2 k.p., nale�y to potwierdzi� odpowiednio w u.z.p., regulaminie pracy lub obwieszczeniu o czasie pracy.

Okoliczno�ci uzasadniaj�ce powierzenie pracy w niedziele i �wi�ta oraz zakaz pracy w �wi�ta

Dopuszczalno�� pracy w niedziele i �wi�ta uregulowano w art. 15110 k.p. Przepis ten zawiera wyliczenie okoliczno�ci, w których powierzenie pracownikom pracy w niedziele i �wi�ta jest dozwolone.

Nale�y podkre�li�, �e praca w niedziele i dni �wi�teczne jest mo�liwa - na zasadzie wyj�tku od ogólnej regu�y, zgodnie z któr� niedziele i �wi�ta s� dla pracowników dniami wolnymi od pracy - wy��cznie w przypadkach okre�lonych w art. 1519a § 3 k.p. (dotyczy tylko pracy w niedziele) i 15110 k.p. (patrz: zamieszczona poni�ej tabela).

Tabela 2

Okoliczno�ci, w których praca w niedziele i �wi�ta jest dozwolona

Wyszczególnienie
Okoliczno�ci uzasadniaj�ce powierzenie pracy w niedziele i �wi�ta	Podstawa prawna
Konieczno�� prowadzenia akcji ratowniczej w celu ochrony �ycia lub zdrowia ludzkiego, ochrony mienia lub �rodowiska albo usuni�cia awarii	art. 15110 pkt 1
Prace przy niezb�dnych remontach	art. 15110 pkt 4
Stosowanie: systemu czasu pracy w ruchu ci�g�ym, pracy zmianowej oraz pracy weekendowej (�wiadczenie pracy wy��cznie w pi�tki, soboty, niedziele i �wi�ta)	art. 15110 pkt 2, 3 i 10
Prace w transporcie i w komunikacji	art. 15110 pkt 5
Prace w zak�adowych stra�ach po�arnych i w zak�adowych s�u�bach ratowniczych	art. 15110 pkt 6
Prace przy pilnowaniu mienia lub ochronie osób	art. 15110 pkt 7
Prace w rolnictwie i hodowli	art. 15110 pkt 8
Wykonywanie prac koniecznych ze wzgl�du na ich u�yteczno�� spo�eczn� i codzienne potrzeby ludno�ci, w szczególno�ci w: - zak�adach �wiadcz�cych us�ugi dla ludno�ci, - gastronomii, - zak�adach hotelarskich, - jednostkach gospodarki komunalnej, - zak�adach opieki zdrowotnej i innych placówkach s�u�by zdrowia przeznaczonych dla osób, których stan zdrowia wymaga ca�odobowych lub ca�odziennych �wiadcze� zdrowotnych, - jednostkach organizacyjnych pomocy spo�ecznej oraz jednostkach organizacyjnych wspierania rodziny i systemu pieczy zast�pczej, zapewniaj�cych ca�odobow� opiek�, - zak�adach prowadz�cych dzia�alno�� w zakresie kultury, o�wiaty, turystyki i wypoczynku.	art. 15110 pkt 9
Wykonywanie prac koniecznych ze wzgl�du na ich u�yteczno�� spo�eczn� i codzienne potrzeby ludno�ci w placówkach handlowych (dotyczy wy��cznie pracy w niedziele).	art. 1519a § 3

Praca w �wi�ta w placówkach handlowych jest niedozwolona, przy czym zakaz ten dotyczy tak�e przypadku, w którym �wi�to przypada w niedziel�.

Zasady rekompensowania pracy w niedziele i �wi�ta

Praca w niedziele i �wi�ta, ze wzgl�du na swój szczególny charakter, wymaga stosownej rekompensaty.

W pierwszej kolejno�ci pracownikowi, który wykonywa� prac� w niedziele i �wi�ta w okoliczno�ciach, o których mowa w art. 1519a § 3 oraz 15110 pkt 1-9 k.p., nale�y udzieli� dnia wolnego.

W zamian za prac� w niedziele i �wi�ta przys�uguje zawsze pe�ny dzie� wolny od pracy, bez wzgl�du na to, w jakim wymiarze pracownik �wiadczy� prac� w te dni.

Obowi�zek rekompensowania pracy w niedziele i �wi�ta dniem wolnym od pracy nie dotyczy pracodawców zatrudniaj�cych pracowników w systemie tzw. pracy weekendowej, czyli takiego, który przewiduje, i� praca jest �wiadczona wy��cznie w pi�tki, soboty niedziele i �wi�ta.

Zgodnie z art. 15111 § 1 k.p. pracodawca zapewnia pracownikowi inny dzie� wolny od pracy:
- w zamian za prac� w niedziel� - w okresie 6 dni kalendarzowych poprzedzaj�cych lub nast�puj�cych po takiej niedzieli,
- w zamian za prac� w �wi�to - w ci�gu okresu rozliczeniowego.

Je�eli nie jest mo�liwe wykorzystanie w powy�szych terminach:

dnia wolnego od pracy w zamian za prac� w niedziel� - pracownikowi przys�uguje dzie� wolny od pracy do ko�ca okresu rozliczeniowego, a gdy nie ma mo�liwo�ci udzielenia dnia wolnego w tym terminie - nale�y wyp�aci� dodatek do wynagrodzenia w wysoko�ci 100% wynagrodzenia za ka�d� godzin� pracy w niedziel�,
dnia wolnego od pracy w zamian za prac� w �wi�to - pracownikowi przys�uguje dodatek do wynagrodzenia w wysoko�ci 100% za ka�d� godzin� pracy w �wi�to.

Warto doda�, �e do pracy w �wi�to przypadaj�ce w niedziel� stosuje si� przepisy dotycz�ce pracy w niedziel�.

Uprawnienia pracownika w razie nieudzielenia dnia wolnego od pracy w zamian za prac� w niedziel� i �wi�to

Przepisy k.p. nie okre�laj� zasad wynagradzania pracownika w sytuacji, w której z powodu nieudzielenia pracownikowi innego dnia wolnego od pracy w zamian za wykonywanie pracy w niedziel� lub �wi�to nast�pi�o przekroczenie norm czasu pracy (dobowej lub �redniotygodniowej). Wobec braku stosowanych rozwi�za� zrodzi�a si� w�tpliwo�� ile dodatków do wynagrodzenia nale�y wyp�aci� pracownikowi w razie wyst�pienia powy�ej opisanej okoliczno�ci.

Opinie na ten temat s� podzielone, przy czym w wielu z nich sk�aniano si� ku temu, �e w okre�lonych przypadkach pracownikowi b�d� si� nale�a�y dwa odr�bne dodatki do wynagrodzenia (m.in. takie stanowisko zaj�a Komisja Prawna G�ównego Inspektora Pracy).

Powy�sz� kwesti� zajmowali si� tak�e s�dziowie SN, którzy podejmuj�c w dniu 15.02.2006 r. uchwa�� w tej sprawie, wyrazili odmienny pogl�d ani�eli Komisja Prawna GIP.

W razie nieudzielenia przez pracodawc� w okresie rozliczeniowym innego dnia wolnego od pracy w zamian za dozwolon� prac� �wiadczon� w niedziel� lub �wi�to, pracownikowi przys�uguje za ka�d� godzin� takiej pracy tylko jeden dodatek przewidziany w art. 15111 § 2 in fine lub § 3 k.p. (uchwa�a SN z dn. 15.02.2006 r., sygn. akt II PZP 11/05).

Oznacza to zatem, w opinii SN, �e pracownikowi przys�uguje zawsze jeden dodatek do wynagrodzenia w wysoko�ci 100% nawet wówczas, gdy nieudzielenie dnia wolnego od pracy (w niedziel� lub �wi�to) spowodowa�o przekroczenie dobowej lub �redniotygodniowej normy czasu pracy.

Szczeg�lne uprawnienia pracownika wykonuj�cego prac� w niedziele

W art. 15112 k.p. okre�lono uprawnienia osób, które - ze wzgl�du na specyfik� zatrudnienia - wykonuj� prac� w niedziel� na sta�e, a nie jedynie w wyj�tkowych okoliczno�ciach.

Pracownik �wiadcz�cy prac� w niedziele powinien korzysta� co najmniej raz na 4 tygodnie z niedzieli wolnej od pracy.

Zasady wyra�onej w art.15112 k.p. nie stosuje si� do pracowników zatrudnionych w systemie tzw. pracy weekendowej (przewiduj�cego prac� wy��cznie w pi�tki, soboty, niedziele i �wi�ta). Pracownicy, o których mowa, mog� pracowa� we wszystkie niedziele, bez konieczno�ci zapewniania im co czwartej wolnej niedzieli.