Podstawowe kryteria ustalania wynagrodzenia za prac�

Og�lne regulacje w zakresie prawa pracownika do wynagrodzenia

�wiadczenie pracy na podstawie stosunku pracy ma zawsze odp�atny charakter, co oznacza �e pracownikowi przys�uguje okre�lona kwota (wg uprzednio ustalonej stawki) z tytu�u wykonywania pracy podporz�dkowanej danego rodzaju.

Wynagrodzenie przys�uguje za prac� wykonan�. Za czas niewykonywania pracy pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia tylko wówczas, gdy przepisy prawa pracy tak stanowi�.

Jedna z podstawowych kodeksowych zasad wyra�ona w art. 13 g�osi, i� pracownik ma prawo do godziwego wynagrodzenia za prac�. Przepisy nie definiuj� poj�cia "godziwej p�acy" - przyjmuje si� jednak, �e oznacza ono wynagrodzenie, którego wysoko�� oparto na obiektywnych, sprawiedliwych przes�ankach, zgodnie z zasadami wspó��ycia spo�ecznego.

W dalszej cz�ci powo�anej regulacji ustawodawca zastrzeg�, i� prawo do godziwej p�acy jest realizowane w oparciu o przepisy prawa pracy oraz za po�rednictwem polityki pa�stwa w dziedzinie p�ac, w szczególno�ci poprzez ustalanie minimalnego wynagrodzenia za prac�.

Warto równie� zwróci� uwag� na wprowadzone 01.01.2004 r. przepisy antydyskryminacyjne w zakresie ochrony prawa do jednakowego wynagrodzenia z tytu�u wykonywania takich samych lub podobnych prac.

Zgodnie z art. 183c § 1 k.p. pracownicy maj� prawo do jednakowego wynagrodzenia za jednakow� prac� lub za prac� o jednakowej warto�ci.

Nale�y podkre�li�, �e wynagrodzenie, o którym mowa w przytoczonym przepisie, zosta�o zdefiniowane w szeroki sposób i obejmuje:

wszystkie sk�adniki wynagrodzenia (bez wzgl�du na ich nazw� i charakter),
inne �wiadczenia zwi�zane z prac� - przyznawane pracownikom w formie pieni�nej b�d� w innej formie ni� pieni�na.

Regulacje kodeksowe wyja�niaj� ponadto poj�cie prac o jednakowej warto�ci - s� nimi prace, których wykonywanie wymaga od pracowników:

porównywalnych kwalifikacji zawodowych, potwierdzonych dokumentami przewidzianymi w odr�bnych przepisach lub praktyk� i do�wiadczeniem zawodowym, a tak�e
porównywalnej odpowiedzialno�ci i wysi�ku.

Obecnie obowi�zuj�ce przepisy k.p. uznaj� m.in. niekorzystne ukszta�towanie wynagrodzenia za prac� za naruszenie zasady równego traktowania w zatrudnieniu, chyba �e pracodawca udowodni, i� kierowa� si� obiektywnymi przes�ankami (art. 183b § 1, pkt 2 k.p.). Ustalono jednocze�nie, �e nie jest z�amaniem regu�y równego traktowania w zatrudnieniu okre�lenie zasad wynagradzania, z uwzgl�dnieniem kryterium sta�u pracy. Zasady równego traktowania w zatrudnieniu nie narusza tak�e czasowe zró�nicowanie kryteriów p�acowych, je�eli skutkiem takiego dzia�ania ma by� zmniejszenie faktycznych nierówno�ci, którymi dotkni�te s� okre�lone grupy pracowników.

Zasady oraz tryb ustalenia wynagrodzenia za prac�

Warunki p�acowe wynikaj�ce ze stosunku pracy (bez wzgl�du na podstaw� prawn�) podlegaj� dwustronnym ustaleniom (pracodawcy i pracownika), a zatem wymagaj� zgodnego o�wiadczenia woli stron (patrz: art. 11 k.p.).

Kodeks pracy nie zawiera zamkni�tego katalogu kryteriów s�u��cych prawid�owemu ustaleniu wynagrodzenia za prac�, okre�la natomiast w art. 78 § 1 podstawowe elementy, jakie nale�y uwzgl�dni� przy okre�leniu wysoko�ci p�acy. Zgodnie z tym przepisem wynagrodzenie za prac� powinno by� tak ustalone, aby w szczególno�ci:

odpowiada�o rodzajowi wykonywanej pracy i kwalifikacjom wymaganym przy jej wykonywaniu, a tak�e
uwzgl�dnia�o ilo�� i jako�� wiadczonej pracy.

W�a�ciwie ustalone wynagrodzenie powinno obejmowa� stawk� wynagrodzenia zasadniczego (podstawowego) za prac� okre�lonego rodzaju lub na danym stanowisku oraz dodatkowe sk�adniki wynagrodzenia, je�li zosta�y one przewidziane z tytu�u wykonywania okre�lonej pracy.

Ze wzgl�du na konieczno�� indywidualnych ustale� w zakresie warunków wynagrodzenia k.p. nie zawiera szczegó�owo opracowanych taryfikatorów czy te� innych dyspozycji dotycz�cych okre�lania konkretnej p�acy (oczywi�cie poza wskazaniem minimalnego wynagrodzenia, o którym b�dzie mowa dalej). W zwi�zku z tym okre�lenie warunków wynagrodzenia i przyznawania innych �wiadcze� zwi�zanych z prac� powinno by� dokonane:

w uk�adzie zbiorowym pracy (u.z.p.), z zastosowaniem przepisów dzia�u XI k.p. lub
w regulaminie wynagradzania - co dotyczy pracodawców zatrudniaj�cych co najmniej 20 pracowników, nieobj�tych zak�adowym ani ponadzak�adowym u.z.p. (zasady tworzenia regulaminu wynagradzania opisano w artykule "Regulamin wynagradzania").

Wymaga podkre�lenia, �e warunki wynagradzania i przyznawania innych �wiadcze� zwi�zanych z prac� dla pracowników zatrudnionych w pa�stwowych jednostkach sfery bud�etowej, je�eli nie s� oni obj�ci u.z.p. okre�la, w drodze rozp., MGiP oraz inni ministrowie - w zakresie zastrze�onym odr�bnymi ustawami.

Je�eli dany pracodawca nie jest obj�ty postanowieniami u.z.p. albo nie ma obowi�zku wydania regulaminu wynagradzania, ustalenia w zakresie warunków p�acowych okre�la si� w indywidualnej umowie o prac�. W obecnym kszta�cie prawa pracy postanowienia dotycz�ce warunków p�acowych, a w szczególno�ci okre�laj�ce wynagrodzenie odpowiadaj�ce rodzajowi pracy, ze wskazaniem sk�adników wynagrodzenia - stanowi� obligatoryjny sk�adnik ka�dej umowy o prac� oraz, odpowiednio, innych aktów b�d�cych podstaw� nawi�zania stosunku pracy.

Minimalne wynagrodzenie za prac�

Jak ju� wspomniano na wst�pie nin. pkt jednym z najistotniejszych zada� pa�stwa w obszarze polityki zatrudnienia jest okre�lenie warunków realizacji prawa pracownika do godziwego wynagrodzenia za prac�. Podstawowe znaczenie w tym zakresie nale�y przypisa� procedurze ustalania i waloryzowania minimalnego wynagrodzenia za prac�, które stanowi powszechnie obowi�zuj�ce kryterium p�acowe.

Kwestie dotycz�ce najni�szej, gwarantowanej przez pa�stwo kwoty wynagrodzenia pracowniczego uregulowano w ustawie z dnia 10.10.2002 r. o minimalnym wynagrodzeniu za prac� (Dz.U. Nr 200, poz. 1679, z pó�n. zm.).

Warto zaznaczy�, �e post�powanie dotycz�ce ustalania kwoty minimalnej p�acy zosta�o w istotny sposób zmodyfikowane za po�rednictwem nowelizacji do wymienionej ustawy pochodz�cej z dn. 01.07.2005 r. (Dz.U. nr 157, poz. 1314).

Dzi�ki tym zmianom minimalne wynagrodzenie b�dzie ros�o w szybszym tempie ni� to mia�o miejsce na podstawie poprzednio obowi�zuj�cych przepisów. Wynika to z faktu, i� przy okre�laniu wysoko�ci minimalnej p�acy uwzgl�dnia si� obecnie dodatkowy wska�nik, a mianowicie przeci�tne miesi�czne wynagrodzenie brutto w gospodarce narodowej og�aszane przez Prezesa GUS w Dz.Urz. RP "Monitor Polski" (dalej jako "przeci�tne wynagrodzenie").

Zgodnie z aktualnym brzmieniem art. 5 ust. 4 ustawy o minimalnym wynagrodzeniu za prac�, je�eli w roku, w którym odbywaj� si� negocjacje na forum Trójstronnej Komisji ds. Spo�eczno-Gospodarczych (dalej "Trójstronna Komisja") dotycz�ce wysoko�ci minimalnej p�acy, kwota minimalnego wynagrodzenia b�dzie ni�sza od po�owy przeci�tnego wynagrodzenia, stopie� wzrostu (nie ni�szy ni� prognozowany na dany rok wska�nik cen) zwi�ksza si� dodatkowo o 2/3 wska�nika prognozowanego realnego przyrostu produktu krajowego brutto. Oznacza to zatem, �e je�eli wynegocjowana w ramach Trójstronnej Komisji wysoko�� minimalnego wynagrodzenia nie osi�gnie pu�apu co najmniej po�owy przeci�tnego wynagrodzenia, to ulegnie podwy�szeniu o 2/3 ww. wska�nika.

Trójstronna Komisja uzgadnia wysoko�� minimalnego wynagrodzenia do dnia 15.07. roku poprzedzaj�cego rok, w którym ustalana kwota b�dzie obowi�zywa�. Je�eli Trójstronna Komisja nie okre�li w tym terminie wspomnianej kwoty, inicjatywa w tym zakresie przechodzi w r�ce Rady Ministrów (dalej jako "RM"), która - najpó�niej do 15.09. danego roku - ustala wysoko�� minimalnej p�acy, wydaj�c stosowne rozp. Nale�y podkre�li�, �e kwota okre�lona przez RM nie mo�e by� mniej korzystna od propozycji wysoko�ci minimalnego wynagrodzenia przed�o�onej do negocjacji przez rz�d Trójstronnej Komisji.

Terminy zmiany wysoko�ci minimalnego wynagrodzenia za prac�

Je�eli prognozowany na nast�pny rok wska�nik cen - przedstawiony przez RM Trójstronnej Komisji - wynosi:

co najmniej 105% - ustala si� dwa terminy zmiany wysoko�ci minimalnego wynagrodzenia, a mianowicie od dnia 01.01. i od dnia 01.07.,
mniej ni� 105% - ustala si� jeden termin zmiany wysoko�ci minimalnego wynagrodzenia: od dnia 01.01.

Ustalanie indywidualnej p�acy na podstawie minimalnego wynagrodzenia

Minimalne wynagrodzenie za prac� (w wysoko�ci okre�lonej na dany rok - patrz. za�. do nin. pkt) stanowi dolny limit p�acy pracowniczej w odniesieniu do:

pracowników zatrudnionych w pe�nym miesi�cznym wymiarze czasu pracy - wówczas wynagrodzenie takich pracowników nie mo�e by� ni�sze od minimalnego wynagrodzenia za prac�,
pracowników zatrudnionych w niepe�nym miesi�cznym wymiarze czasu pracy - wówczas wynagrodzenie, ustalane w najni�szej dopuszczalnej wysoko�ci, nale�y okre�li� - bior�c za podstaw� kwot� minimalnego wynagrodzenia za prac� - w wysoko�ci proporcjonalnej do liczby godzin przypadaj�cych do przepracowania w danym miesi�cu.

Do obliczania wysoko�ci wynagrodzenia przys�uguj�cego pracownikowi przyjmuje si� sk�adniki wynagrodzenia i inne �wiadczenia ze stosunku pracy, zaliczone wg statystyki i wynagrodze� okre�lonych przez GUS do wynagrodze� osobowych, z wy��czeniem:

nagród jubileuszowych,
odpraw (emerytalnej lub rentowej),
wynagrodzenia za prac� w godzinach nadliczbowych.

Dopuszczalno�� okresowego ustalenia indywidualnej p�acy poni�ej kwoty minimalnego wynagrodzenia za prac�

Wysoko�� minimalnej p�acy ulega modyfikacji w stosunku do osób rozpoczynaj�cych karier� zawodow�. Zgodnie z art. 6 ust. 2 cyt. ustawy kwota wynagrodzenia przys�uguj�cego pracownikowi w okresie jego pierwszego roku pracy nie mo�e by� ni�sza ni� 80% wysoko�ci minimalnego wynagrodzenia za prac� (aktualn� kwot� tego wynagrodzenia podano w za�. do nin. pkt).

Do okresu pierwszego roku pracy pracownika, o którym wy�ej mowa, wlicza si� wszystkie okresy, za które by�a op�acana sk�adka na ubezpieczenie spo�eczne, z wy��czeniem okresów zatrudnienia na podstawie umowy o prac� w celu przygotowania zawodowego.

Uzupe�nienie indywidualnej p�acy do kwoty minimalnego wynagrodzenia za prac�

Je�eli w danym miesi�cu wynagrodzenie pracownika - obliczone wg uprzednio przedstawionych zasad - jest ni�sze od minimalnego wynagrodzenia za prac� (np. ze wzgl�du na terminy wyp�at lub rozk�ad czasu pracy), to nale�y uzupe�ni� zani�one wynagrodzenie (do kwoty minimalnego wynagrodzenia za prac�) poprzez obliczenie wyrównania.

Wspomniane wyrównanie wyp�aca si� za okres ka�dego miesi�ca pracy ��cznie z nale�nym wynagrodzeniem.

Pracownikom wynagradzanym na podstawie godzinowych stawek wyrównanie wyp�aca si� za ka�d� godzin� pracy. W takim przypadku wyrównanie stanowi ró�nic� mi�dzy:

wysoko�ci� wynagrodzenia godzinowego, wynikaj�c� z podzielenia kwoty minimalnego wynagrodzenia przez liczb� godzin pracy przypadaj�c� do przepracowania przez pracownika w danym miesi�cu w ramach pe�nego wymiaru czasu pracy
a wysoko�ci� wynagrodzenia pracownika w danym miesi�cu przeliczon� na godzin� pracy.

Pracownikom wynagradzanym na podstawie miesi�cznych stawek - którym nie przys�uguje wynagrodzenie za pe�ny miesi�czny wymiar czasu pracy - wyrównanie wyp�aca si� równie� za ka�d� godzin� pracy. Przy obliczaniu wysoko�ci wyrównania stosuje si� identyczn� metod� jak wy�ej opisana.

Powy�ej opisane zasady ustalania wyrównania - wynikaj�ce z art. 7 ust. 3 i 4 cyt. ustawy - stosuje si� odpowiednio tak�e przy obliczaniu wyrównania przys�uguj�cego pracownikom zatrudnionym w niepe�nym miesi�cznym wymiarze czasu pracy.

Zakres stosowania najni�szego wynagrodzenia za prac�

Podstawowym powszechnie obowi�zuj�cym obecnie kryterium p�acowym jest corocznie waloryzowana kwota minimalnego wynagrodzenia za prac�. Jednak ustawa z dn. 10.10.2002 r. dopuszcza mo�liwo�� ograniczonego stosowania odpowiednika minimalnej p�acy obowi�zuj�cego przed dniem 01.01.2003 r., czyli najni�szego wynagrodzenia za prac�.

Stosownie do brzmienia art. 25 wymienionej ustawy - ilekro� w przepisach prawa jest mowa o "najni�szym wynagrodzeniu za prac� pracowników" przez odwo�anie si� do odr�bnych przepisów lub do k.p. albo przez wskazanie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej/Spo�ecznej lub ministra w�a�ciwego ds. pracy jako zobowi�zanego do ustalenia takiego wynagrodzenia na podstawie odr�bnych przepisów b�d� k.p., oznacza to kwot� 760 z�. Tak wi�c w niektórych przypadkach - wyra�nie okre�lonych ustawowo - dane �wiadczenie lub nale�no�� ustala si� bior�c za podstaw� wymienion� kwot�. Warto doda�, �e kwota, o której mowa w art. 25 ustawy o minimalnym wynagrodzeniu za prac�, jest kwot� sta��, niepodlegaj�c� waloryzacji.

Podstawowym powszechnie obowi�zuj�cym obecnie kryterium p�acowym jest corocznie waloryzowana kwota minimalnego wynagrodzenia za prac�. Jednak ustawa z dn. 10.10.2002 r. dopuszcza mo�liwo�� ograniczonego stosowania odpowiednika minimalnej p�acy obowi�zuj�cego przed dniem 01.01.2003 r., czyli najni�szego wynagrodzenia za prac�.

Stosownie do brzmienia art. 25 wymienionej ustawy - ilekro� w przepisach prawa jest mowa o "najni�szym wynagrodzeniu za prac� pracowników" przez odwo�anie si� do odr�bnych przepisów lub do k.p. albo przez wskazanie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej/Spo�ecznej lub ministra w�a�ciwego ds. pracy jako zobowi�zanego do ustalenia takiego wynagrodzenia na podstawie odr�bnych przepisów b�d� k.p., oznacza to kwot� 760 z�. Tak wi�c w niektórych przypadkach - wyra�nie okre�lonych ustawowo - dane �wiadczenie lub nale�no�� ustala si� bior�c za podstaw� wymienion� kwot�. Warto doda�, �e kwota, o której mowa w art. 25 ustawy o minimalnym wynagrodzeniu za prac�, jest kwot� sta��, niepodlegaj�c� waloryzacji.

Za��cznik

Minimalne wynagrodzenie za prac� w 2012 roku oraz niektóre nale�no�ci i �wiadczenia pracownicze, do których stosuje si� minimalne wynagrodzenie

Tab. 1.

Minimalne wynagrodzenie za prac� w 2012 roku

~~Wyszczególnienie danych~~
Minimalne wynagrodzenie za prac� obowi�zuj�ce od 01.01.2012 r.
Wysoko�� wynagrodzenia	Podstawa prawna ustalenia
1 500 z�	Rozp. RM z dn. 13.09.2011 r. w sprawie wysoko�ci minimalnego wynagrodzenia za prac� w 2012 r. (Dz.U. Nr 192, poz. 1141)
Najni�sze dopuszczalne wynagrodzenie za prac�, jakie mo�e zosta� ustalone w okresie pierwszego roku pracy osoby zatrudnionej po raz pierwszy
Wysoko�� wynagrodzenia	Podstawa prawna ustalenia
nie mniej ni� 1 200 z� (80% minimalnego wynagrodzenia za prac�)	Art. 6 ust. 2 ustawy z dn. 10.10.2002 r. o minimalnym wynagrodzeniu za prac� (Dz.U. Nr 200, poz. 1679, z pó�n. zm.) w zw. z Rozp. RM z dn. 13.09.2011 r. w sprawie wysoko�ci minimalnego wynagrodzenia za prac� w 2012 r. (Dz.U. Nr 192, poz. 1141)

Tab. 2.

Niektóre nale�no�ci i �wiadczenia pracownicze, do których stosuje si�, jako kryterium ustalania, minimalne wynagrodzenie za prac�

~~Wyszczególnienie~~
Rodzaj nale�no�ci lub �wiadczenia	Wysoko�� nale�no�ci lub �wiadczenia oraz podstawa prawna ustalenia
Odszkodowanie, do którego ma prawo pracownik w zwi�zku z naruszeniem wobec niego przez pracodawc� zasady równego traktowania w zatrudnieniu.	Nie ni�sze od kwoty minimalnego wynagrodzenia za prac� (art. 18^3dk.p.)
Wynagrodzenie za czas niezawinionego przez pracownika przestoju. Pracownikowi temu przys�uguje wynagrodzenie wynikaj�ce z jego osobistego zaszeregowania okre�lonego stawk� godzinow� lub miesi�czn�, a je�eli taki sk�adnik wynagrodzenia nie zosta� wyodr�bniony przy okre�laniu warunków wynagrodzenia - 60% wynagrodzenia. W ka�dym jednak przypadku wynagrodzenie to nie mo�e by� ni�sze od wysoko�ci minimalnego wynagrodzenia za prac�. Powy�sza zasada dotyczy tak�e ustalenia wynagrodzenia pracownika za czas innej odpowiedniej pracy powierzonej w okresie przestoju.	Nie ni�sze od kwoty minimalnego wynagrodzenia za prac� (art. 81 § 1-3 k.p.)
Kwoty wynagrodzenia wolne od potr�ce� z ró�nych tytu�ów	Kwota minimalnego wynagrodzenia za prac�, 75% lub 90% tego wynagrodzenia - przy potr�ceniach, o których mowa w art. 87¹ k.p. oraz kwota minimalnego wynagrodzenia za prac� lub 80% tej kwoty - przy potr�ceniach okre�lonych w art. 91 § 2 k.p.
Dodatek do wynagrodzenia przys�uguj�cy pracownikowi za ka�d� godzin� pracy w porze nocnej	Kwota w wysoko�ci 20% stawki godzinowej wynikaj�cej z minimalnego wynagrodzenia za prac� (art. 151⁸ § 1 k.p.).
Maksymalna wysoko�� odprawy pieni�nej przys�uguj�cej pracownikowi, z którym rozwi�zano stosu-nek pracy w ramach grupowego lub indywidualnego zwolnienia z przyczyn niedotycz�cych pracownika, je�eli by� zatrudniony u pracodawcy zatrudniaj�cego co najmniej 20 pracowników	Wysoko�� odprawy nie mo�e przekroczy� równowarto�ci 15-krotnego minimalnego wynagrodzenia za prac�, obowi�zuj�cego w dniu rozwi�zania stosunku pracy (art. 8 ust. 4 ustawy z dn. 13.03.2003 r. o szczególnych zasadach rozwi�zywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotycz�cych pracowników - Dz.U. Nr 90, poz. 844, z pó�n. zm.).
Obowi�zuj�ca od dnia 01.01.2012 r. minimalna podstawa wymiaru zasi�ku chorobowego, a tak�e �wiadczenia rehabilitacyjnego, zasi�ku wyrównaw-czego, zasi�ku macierzy�skiego, zasi�ku w wysoko�ci zasi�ku macierzy�skiego i zasi�ku opieku�czego z tytu�u pracy w pe�nym wymiarze*.	Kwota nie ni�sza od minimalnego wynagrodzenia lub 80% tego wynagrodzenia (w stosunku do osób podejmuj�cych prac� po raz pierwszy), po odliczeniu 13,71% od wymienionych kwot (art. 45 ust. 1 i art. 47 ustawy z dn. 25.06.1999 r. o �wiadczeniach pieni�nych z ubezpieczenia spo�ecznego w razie choroby i macierzy�stwa - Dz.U. z 2010 r. Nr 77, poz. 512, z pó�n. zm.).

* Nie dotyczy ubezpieczonych b�d�cych pracownikami, do których wynagrodzenia nie maj� zastosowania przepisy ustawy z dn. 10.10.2002 r. o minimalnym wynagrodzeniu za prac� (Dz.U. Nr 200, poz. 1679, z pó�n. zm.).